Tuesday, May 1, 2018

180501 चःति‌ं प्याःगु चेन्नाइया यात्रा








राजेन मानन्धर

भारत धालकि अनसं थें च्वनीगु । तर जिगु मिखाय् भचा ततापाक्क च्वंगु थाय्त वयाच्वन । दक्षिण भारतया सवाः कायेमंतले भारत खना मधाःसां जिउ । दक्वं बिस्कं अन । मतिइ जक वयाच्वनीगु भारत खयाः नं भारत मखुगु थासय् वनेगु गथे जुइ धकाः । अबलय् हे एस्पेरान्तो क्लबया पासा नवीन्द्रया मिखाया वासः यायेत चेन्नाइ वनेमालाच्वंगु अले पासा दुसा जिउ धयाच्वंगु सिल । थःत नं तसकं व मास्ति वयाच्वंगु जूगुलिं जितः ला अगःचा मालां द्यःगःचा लूथें जुल । छेँया गबलें सिमधइगु ज्यायात छखे तयाः जि तुरन्त हे तयार जुया । न्याम्हसिया पुचः दत — पासा अनिल, नवीन्द्र, वया पाजु झलक अले वय्कःया पासा गुरुङ । द्यवं जुरेयाःगुलिं जुइ, न्हापा छकःनं नाप मलानापिं जूसां झलक पाजु व गुरुङ पाजु नं छकलं हे थःथें च्वन ।




सन् २०१०या मार्च महिना । जिपिं सुथन्हापां लुँहितिया बसस्टपय् नाप लाना । पिइकेगु ला माइक्रो बसया अधिकार हे जुल । धौछि धयाथें पिइकाः जिमित यंकल वहे कलंकिया धुफ्वः दंगु घ्वाराघ्वारा संकीगु लं जुकाः । गन खः मसिउ छगू थाय् बाय् हे मसिउगु थासय् गाडि दिकल, यःसा न मयःसा घिचेया धयाथें । भाः धायेलात कि नसा क्यनाः लुटे हे यात जिमित । लँ धुछि ध्यबा म्हयाच्वंपिं, गुलिं छ्यनय् ह्यांगु फेतां चिनातःपिं गुलिं इँचा मुगः दूगु झण्डा ज्वनातःपिं । देश सेवा यानाच्वंपिन्संथें रसिद न्ह्यचाकी, छाय्, छुयायेत, गुलि धइगु न्ह्यसःलिसः यायेगु आवश्यकता हे मदु । धाल कि धाल । अन हे दनाच्वंपिं ट्राफिक पुलिसं नं लातां क्यरा स्वःथें स्वयाच्वनीबलय् व बफरा ड्र«ाइभरं जक गथे नवायेफइ?

चारबजे ति जुल जुइ जिपिं नेपाल भारतया सिमाना सुनौलीइ थ्यंबलय् । तांन्वयाः च्वनां च्वने मजिउ । तुकुतुकु वनाः सिमाना पार याना । कतपिनिगु देसय् थ्यनकि मन हे असुरक्षितथें गरखेसे जुइयः खनी, खला झी थःगु हे दसय् नं गबलय् सुरक्षित धकाः ? पाःगु छुं हे मखु अथे सां फुक्क मेथे । भचा ला पा हे पा — अन थ्यन कि फुक्क छुं छुं यानाच्वंपिं जक लुइ, दक्वं लिमलाः । “मेरा भारत महान” धकाः च्वयातःगु गाडीतय् दथुं थःगु देय्यात लिफः स्वया । अन तःधंगु बोर्डय् हिन्दी व अंग्रेजी भासं च्वयातल — “हिन्दू अधिराज्य नेपालय् छितः लसकुस” । नुगलय् वल, गणतन्त्र वःगु व धर्म्निरपेक्ष जूगु स्वदँ दइन अथे नं छाय् थ्व लोकतान्त्रिक सरकारं बुद्धया देय् नेपालय् लसकुस धकाः नं च्वयेमफुत । थ्व ला लिसः हे म्वाःगु खँ जुल ।

भचा जायेकाः गोरखपुर वनेगु बस लुइका । दुने हिन्दी प्याखं स्वयाच्वना, यःसां मयःसां । भचा जायेकाः बस न्हयात, तप्यंगु बांलाःगु लँय् जवं खवं वाउँगु बुँयात लिउने लाकाः । सनिलय् गोरखपुर थ्यन । नेपालीत भारत वनेगु दकलय् चल्तीगु लँ — ब्वं वनीपिं, धर्म याइपिं, ज्या याःवनीपिं, वासः याःवनीपिं अले मिस्त मिइयंकीपिं दक्वसिगु थ्व लँ । स्वर्ग वनेगु लँ हे धाःसां जिउ, थःगु देशय् कर्म खंकेमफुपिं झी अभागी नेपालीतय्गु लागि थ्व ।

नापसं गोरखनाथया द्यःगलय् थ्यन । तःधंगु इलाका कयाः चक्कंगु थासय् दयेकातःगु व दुरुल्वहँया द्यःगलय् थ्यनकि छगू आनन्दया महशूस जू । सुरक्षा जाँच धुंकातिनि दुहावने खनीगु थासय् गनं नं फोहर यायेमदु, द्यबां कयेके मदु, द्यःयात प्यं क्यनाः थःगु फोटो काये मदु, दुने द्यःया फोटो नं काये मदु । झीथाय् पशुपतिइ, मांकाःद्यःयाथाय् फ्वनाच्वनीपिं मध्ये गुलि थ्व हे थासं वःपिं दइ, तर थन धाःसा छम्ह नं फ्वगिं मदु । द्यःपालाःनं अन ध्यबा काइमखु, बरु वक्वसित स्वां व प्रसाद धाःसा मन स्वां ह्वयेकाः इनाच्वन । न्ह्याःसा अन तयातःगु दानपात्रय् मंदुथें चन्दा क्वफात, व नं कर मदु । झीसं थन बुंग द्यः वा मत्स्येन्द्रनाथयात गोरखनाथया गुरु धयाच्वना । अन धाःसा गोरखनाथया तःम्ह शिष्यत मध्ये छम्ह मत्स्येन्द्रनाथ नं धकाः थनातल, वथें ग्वाय्दारी तःतःहाकःम्ह, जटा सप्वः प्यनातःम्ह बाबाजी थेंज्याःम्ह ।

छगः त्याम्पुइ न्याम्ह मनू व च्यागः ब्याग न्हयंकाः जिपिं गोरखपुरया रेलवे स्टेशनय् थ्यन । सछिदँया इतिहास क्वबिच्वंगु व भराय्धंगु स्टेशनं जिमित लसकुसयात हपहप ताःन्वगु इलय् । दुने वनेसाथं जिमिसं थुल थ्व ला मेगु हे संसार धकाः । अन निसः स्वसः मनूत बँय् चातुवानाः द्यनाच्वन, गुलिं वयाच्वंपिं गुलिं वनेत पियाच्वंपिं । प्रत्येक यात्रीया थःथःगु दुख, थःथःगु समस्या । थज्याःगु दृष्यं मनूतय्त दार्श्निक दयेकी, कवि नं दयेकी — थ्व दुनिया हे छगु रैनबसेरा । रेलवे स्टेशन — पलख थन च्वनेगु ला खःनि झी, अले थःम्हं बांलाःगु बांमलाःगु यानागुया लुमन्ति त्वःता वने हे मानि । व नं गुलिस्यां गुलिसित जक लुमंकातयेफइ? स्याःन्याःपिं मन्तकि तकं सनाः वने मलाःगु थ्व जीवनय्?

तिकसया ज्या मिलेयायेधुंकाः पिने नःवया । अपाय्धंगु बजार, उलिमछि पसः । छगू नपसलय् वनाः जा ति धया, निम्ह नेपालीत वयाः जा नकःवल, व सवाः थ्व सवाः मदुगु । अनसं नेपालीत प्यम्ह मिजंत, छम्ह १५दँ ति दुम्ह मिसा मचा अले बाज्यःवंम्ह मिसा खासखुस यानाच्वन, मिसा मचां नमवाः । जिमित माःगु खँ मखु धयाथें वास्ता मयाना । नयेधुनेवं छझाः चाहिलाः, मोबाइलय् सिमकार्ड तयाः थःथःगु छेय् फोन याना अले स्टेशनय् वना । अन थःथःगु स्लीपिङ ब्याग लानाः बँय् ग्वतुला । ताःन्वःगु व अनतयातःगु लाउडस्पीकरं व ट्रेन वल, थ्व ट्रेन वन धकाः मतापं हालाच्वंबलय् न्ह्यः वयेक मफुत । अथें हे चा बित ।



०००

सुथन्हापां ख्वाःसिले सिधयेकाः थःगु ट्रेन माला । मनूत ला अन ओहो खापा मचाःनि उखें गयाः थुखें गयाः आक्रमणथें हे यानाच्वन । पलख लिपा चायेकःवल । जिपिं थःगु सिट मालाः फ्यतुना । थ्व जिगु जीवन या न्हापांगु अनुभव ट्रेनय् च्वनेगु — तग्वःगु, फोहरगु, नवःगु तर बल्लाःगु । ब्रिटिश सरकारं भारतय् राज यानाः न्हयाःगु कयायंकूसां अन विकासया पुर्वाधार ला बियाथिकल नि । झी जुलं न थःम्हस्यां थःत दयेकेफु, न करपिन्सं दयेकाबिइ लायक हे झी जुया, खाली स्वतन्त्रता या म्ये हालाः थःत मिउवनाच्वना, गबलें बर्माय्, गबलें मलायाय्, अले गबलें कोरिया व सउदी अरबियाय् । ट्रेन न्ह्यात — जिमिगु करिब ४,००० किमी तःहाकःगु यात्रा न्ह्यात । गज्याःगु गज्याःगु अनुभव जुल, धाये हे मसः । तसकं रोमान्चित जुल । एस्पेरान्तो भाय्या “लोकोमोतिभो” धाःगु म्ये लुमन । धाथें ट्रेन हे जीवन खः अले जीवन ट्रेन । पलख न्हयइपुक खँ जुल , लिपा ला व नं सुम्क, व नं सुम्क । झ्यालं खनेदयाच्वंगु दृष्यं जिमित मोहित यात, झुमिं यंकातःगु थें । भारतया थुलि थासय् वनेत गुलि ई मालीगु जुइ, तर जिपिं धाःसा सितिकं स्वयावनाच्वना । खजा थुकिं हे उगु लागाया खःगु चित्र जा ब्वइमखु, अथेसां अनया ग्रामिण जीवनया जीवन्त वर्णन ब्वनाच्वना, सफुतिइ ब्वनेथें । रेलया लिक लिक्क लिक्क वयाच्वंपिं, लः काःवंपिं, वसः हियाच्वंपिं अले छेँ पिने खि फानाच्वंपिं । बेतोडं जिपिं दक्षिण पाखे न्हयानाच्वना । घण्टौं तक नं वाँउगु छ्वमा वा मेमेगु बाली बाहेक मेगु छुं स्वयेगु मदु, मैदान या मैदान, मिखां न्हयायेमदयेक तःफागु बुँ । चक्का जाम नं मदु, चन्दा काःवःपिं नं मदु । अले गनं देय्या विकास मजुइलेसा धयाथें मनय् वन । न्ह्यइपुगु दृष्य नं ताबाय्त स्वयाच्वनकि मिखा त्यानुसे च्वनी खनी । जि च्वये ग्वतूवना, कय्ता बालाथेंज्याःगु यखानातःगु खाताय् थसःपानाः ।

ट्रेनया जिन्दगी नं थःगु हे कथंया दु । अन दिपाः मदयेक मिउवयाच्वनी, गबलें छु गबलें छु । गबलें बांलाःगु सःदुम्ह म्ये हालीम्ह फ्वगिं वइ, गबलें लापा थानाः म्ये हालीम्ह हिजरा वइ । मदु, मयः, म्वाः धकाः जक हालाच्वच्वं हे न्हि वनी । ट्रेनया थः हे मनूतय्सं च्या, समोसा, पुरी व मेमेगु नसाज्वलं मिउवइगु ला दहे दु, उकिसं पिनें गयाः मिउवइपिं छु धायेगु — खँक्व मिइहइ, धाःगु न्यायेगु दु । जा हे नं नयेगु ला दु तर लुइमखाइथें च्वनाः जिमि थम्हं यंकागु हे उगुं थुगुं न्ह्यइपुक नया । थाय्थासय् स्टेशन वलकि पलख दिकी, जिमि स्टेशनया नां जक स्वयाच्वने । ज्या छुं हे याये म्वाःसां न्हिछि ट्रेनय् च्वने धइगु ला साप त्यानु खनी । बहनी ला तसकं चिकुसे च्वनावल, स्लिपिङब्याग हे मगाना वल ।



०००

सुथंनिसें वहे झ्यालखाना थें ज्याःगु झ्यालं छु छु वल दक्व स्वयाच्वना, स्वयाबिया । वहे बलेचा, फोहरगु पुखू, ततःधंगु होर्डिङ बोर्ड, मनूत ज्या यानाच्वंगु, अले गनं गनं शहरथें च्वंगु तःतःखागु छेँत । गुलि स्वयेगु, स्वस्वं वाकी वः । थाय्थासय् स्टेशन वइ — हुल्ल मनूत वइ, हुल्ल मनूत वनी, मिइपिं वइ, जिपिं नं तुति चकंकेथें पिने वने, हप्प वइगु फय् नये । जिके ब्वनेगु नं दु, म्ये न्यनेगु नं दु तर याये छुं हे मयः । प्रति घण्टा १०० किमी वनाच्वनाः नं जिपिं कैदी, मोबाइल कैदी । मेपिं च्वनाच्वनेमालाः हिमी चाइ, जिपिं वनाच्वनेमालाः हिमी चाः । धइथे यायेमन्तकि दक्वसिया तं वइ, शायद थुकियात हे स्वतन्त्रता धाइगु जुइ । रघुवापुरम, पोतकपल्ली व मेमेगु स्टेशन वयेधुंकाः जिपिं सनिलय् विजयवाडाय् थ्यन ।

चान्हसिया १२ बजे जुइन जिपिं चेन्नाइ थ्यंबलय् । ट्रेनं कुहां वयाबलय् जि अझ नं ट्रेनय् हे तिनि थें का, वाग्लावाग्ला सनाहे च्वन जिगु मन ला । सब्बु चान्हय् नं उपाय्सकं तान्वःगु, चःति हे खलखल वयेक । कुहां वयेमलाःनि कुल्लीं भुंवल, अटोवालातय्सं भाःभी यानाः वना । स्टेशन पिनेया दृष्यं छझाः ला थारा हे न्हुकल । स्टेशनय् द्यनाच्वंगु ला स्वयेधुन, तर पिने नं लँ सिथय् उतिकं ग्वतुलाच्वंपिं झ्वः झ्वः, सलंसः हे दइ । उपिं अन स्टेशनय् वा मेमेथाय् ज्या याइपिं जुइमाः । गांया सिचुगु फय् व ताजागु अन्न नये मययाः खिचां मसिउगु दुख सिइत वःपिं उपिं । बांलाःगु जीवनया म्हगस सुयात मदइ? तर झीगु अर्थब्यवस्थां शहरय् च्वन कि जक तःमि जुइ धकाः स्यनातःगु दु । उकिया फल भोगेयानाच्वंपिं उपिं । शहरं धनी जक मखु गरीब जनता नं दयेकी खनी । अथेला सुं गरीब जुयामबिउसा सुयात धनी धाःवनेगु हानं । स्वयेत ला जिं भारतया दिल्ली, बनारस व दार्जिलिङ नं स्वयातयागु दु तर थनया थ्व खनाः जि छझाः ला इतःमितः हे कन । नुगलय् यक्व हे खँ वाल ।

चेन्नाइ । भारतया हे छगू तःधंगु शहर । न्हापा मद्रास धाइगु थ्व थाय्यात । तर थनया जागरुक जनतां थनया मौलिक नां किइके बिइमखु धकाः आन्दोलन यायेवं थनया नां हानं चेन्नाइ जुल । थःगु थाय्या थःगु नां । झीथाय् नं आः नकतिनि नकतिनि च्वंवःपिन्सं गुलिखे झीगु थाय्या नां हिलाः थः यःयःगु नां तयायन । झी स्व जक स्वयाच्वना । विरोध यायेम्हाः झी । अथे जुयाः झीसं झीगु पहिचानय् मेपिन्सं आक्रमण याःगु नं सह यानाच्वनेमाल । थन थ्व हे जक लुमनाच्वन जितः ।

ततःबालागु लँ जुयाः अटों गिथालयम होटलय् थ्यंकाबिल । भाःया खँय् भचा कचमच जुल । हिन्दी बांलाक नमवाइपिं जूगुलिं अंग्रजी भाय् हे सहारा जुल । ताबाय्त हालां छुं फाइदा मखनाः द्यनाछ्वया व मिग्वारा थज्याःगु पूगु लासाय् । अनया ततःधीपिं पत्तितय्त जिमिगु हिमालयया हिया सवाः सात जुइ ।



०००

सुथय् दनागु लिबात । चेन्नाइया सुथ । कःसिइ वनाः स्वया । न्हयाक्व तःधंगु शहर जूसां अन धू व कुँया दुख फये म्वाः, कमसेकम सुथय् छझाः सां याउँक यचुगु फसय् सासः ल्हायेदु — खितुंगाः थें न्हियान्हिथं स्यनावनाच्वंगु येँय् बूम्ह जितः थ्व स्वयाः आनन्द मेगु छु माल? मुक्तिनाथया कामना लिपा याये, आः यात ला थ्व हे स्वर्ग का ।

च्याया तलतलं याकनं पित ब्वनाहल । छझाः नकतिनि चाःगु बजार चाःहिला । पिनेसं च्वंगु पत्रिका पसलय् हिन्दी भाय्या छुं हे पत्रिका मदुबलय् तिनि झसंग वन, थ्व ला भारत खयाः नं भारत मखु खनीका । पिने मिखा ब्वयेका, अंगलय् ततःग्वगु आखलं नं उमिगु तामिल भाय् जक नवाइ अले स्याम्पुया पोस्टर व मोबाइलया विज्ञापन जक मखु, हिन्दी प्याखं (तामिल भासं हिलातःगु)या पम्प्लेटं नं उमिगु हे भासं जक जानकारी बियाच्वन । जिमिगु लागि अन थुइकेगु छुं नं खँ मदु । थन ला अनया मातृभाषा तामिल बाहेक मेगु छुंछुं नं भाय्या अस्तीत्व मदु धाःसां जिउ, गनं गनं माःथाय् अंग्रजी बाहेक । उमिगु निंतिं उमिगु तामिल भाय् दुसा गाः ।

न्हापां च्या त्वनेगु थाय् नी लुइका । अनया च्या त्वनेगु स्वयाः च्या दय्कीगु स्वयेगु मज्जा । भचा दुरु लुइ, कडागु रंग तइ अले ब्वाइब्वाइ मवःतले च्वंनिसें उखें थखे, थुखें उखे यानाः ग्लास संकाच्वनी । च्या हे मूसयेकाः त्वनेमाः इमि । व ला न्हयइपुसे च्वन तर अथे सनाच्वनीबलय् च्या ख्वाउसेच्वनीगु धाःसा सुख मदु, थः जुलं मे च्वकाय् च्वाइँक पुक्क त्वनेमाम्ह ।

अपाय्धंगु शहर, अन मेपिं पिनेयापिं मनूत मवइगु नं खइमखु, उमित पिनेयापिं ब्यापारी, पर्यटक वा श्रमिक हे नं म्वाःगु खइमखु । तर छाय् अन हिन्दी लगायत अन्य भाय् अघोषित रुपं निषेध यानातःगु? सुनां यायेफत? अनच्वनाच्वंपि आप्रवासीतय्सं विरोध मयाः जुइला? च्याया तलतल स्वयाः नं उलिमछि न्हयसःया तलतलं जितः तयेमबिल । सुयाके न्यनेगु? सुनां कनी? हानं छु भासं न्यनेगु?

बजार चाःहिला, निगू स्वंगु पसलय् दुहां वनां सुनां नं हिन्दी खँ मल्हाः, बरु मसःसां अग्रेजी भाय् हे छ्यली पिनें वःपिं धकाः म्हसिलकि । अन पसःपसलय् मूलुखाय् च्वय् ख्याःया ख्वाःपाः खानातःयइगु चलन व खुलाखलुइ थी थी रंग छ्यलाः मंदः दयेकीगु चलन यल जिमित । अन्नपुर्ण क्याफे धाःगु पसलय् वनाः नयेगु स्वया, पसल्यां अन अंगलय् तिकातःगु फोटो क्यन । जिमिसं पोंगल धाःगु हलूजाथेंज्यागु कयाः नया, पालुसां साः । बल्ल छगू पसलय् हिन्दी नवानाबिल, जिमिसं थःथःगु मोबाइलय् अनया सिमकार्ड तया, थनच्वंपिन्सं हिन्दी मसःला धयां सःसां नवानाबिइमखु धाल ।

थन नं झीथाय् थें त्वाः त्वालय्, लँय्, गल्लीइ द्यःगःत दु । अन दइगु धइगु गणेश, कुमार भगवतीया द्यःगः खः । झीथाय् थें ध्वातुमुतु ध्वानाः वनेगु, जाकिं स्वानं, सिन्हलं कयेकेगु चलन मदु, न पालाःयात ध्यबा हे बिइमाः । बरु भक्तजनपिन्त पुजारीं प्रसाद बिइ, अले उमियःसा दानपात्रय् फुथे चन्दा तयाबिल धाःसा व अनया संरक्षण समितिइ वनी ।

झीथाय् थें लँय् लँय् ध्वदुइगु द्यःगःत स्वस्वं वना । अनया द्यःगलय् छगू मेगु हे कथंया कलात्मकता दु, सुन्दरता दु । आकर्षक धायेला, मोहक धायेला । दुने द्यः भागियायेथाय् खुल्ला थाय् दु । अले द्यःपिनिग ततःधिकःदु ल्वहँया मूर्ति दयाच्वनी । मेगु कथंया हे मुद्रा अले श्रृंगार नं । अनया गर्भगृहय् च्वंपिं द्यःपिं जक मखु, द्यःगःया अंगलय् अलि गजू थज्याःगु पलिइ तगिं तगिं पिकयाः फ्यतुकाःतःपिं द्यःपिं नं उलि हे सुन्दर । अथे पलिइ फ्यतुकातःपिं द्यःपिनिगु मुर्तित साप ल्वःवनापुसे च्वं, सना हे हइला धयाथें च्वंक दयेकातःगु दु । झी थःगु जक बखान यायेसःपिन्सं दक्षिण भारतया कलाकृति, वास्तुकला व सौन्दर्यशास्त्रया अध्ययन यायेगु मौका दत धाःसा झी झीसं थःगु गुणगान यानाः च्वयागु लेख रचानाय् न्याय यानाथें च्वनी ।

पलख चाःहिला । ताःन्वया वल । न्ह्यागु पसलय् वंसां भाय्या समस्या— हिन्दी नवाइपिं मखु, अंग्रेजी बांलाक मसः । जिं ला नेपालय् गथे दक्वस्यां खय् भाय् ल्हाइ, अथे हे थन नं दक्वस्यां हिन्दी भाय् ल्हाइ धकाः बिचाः यानाच्वनागु । जिमिसं जक छु दक्व नेपालीतय्सं अथे हे बिचाः याइ । झीथाय् गथे दक्वसित सरकारी भाय् ल्हायेत बाध्य याइ, थन नं दक्वसित अथे हे बाध्य यानातःगु दु, मेमेगु भाय् ल्हाइपिन्सं व सरकारी प्रवृतिलिसे ल्वायेमफयाः थःगु मां भाय् त्वःतात्वःता वनाच्वनजुइ धकाः अनुमान यायेगु नं अन्यथा मखु झीगु निंतिं । तर अथे मयासें नं राष्ट्रिय अखण्डता ल्यंकातये जिउगु जुयाच्वन ।

कमसेकम भाय्या हिसाबं धायेगु खःसा तामिलनाडु वा चेन्नाइ भारतया अधिनय् मदु, अथे धइगु हिन्दी भाय् ल्हाइगु भारतया कब्जाय् मदु । उमिसं थःत हिन्दी भाय् आवश्यक मदु धकाः धायेफत । अंगलय् धायेधुनकि गुलि हिसिचा दयेक थःगु भाय् व लिपिं थःम्हं धायेमाःगु खँ ल्हाकातःगु । झी स्वनिगलय् बालं च्वंवइपिं खय्तलिसे व पाछै मिउवइपिं मदेसितय्त मसः मसः उमिसं छु छु भासं खँ ल्हात व व भासं लिसः बिया च्वना । उलि जक मखु साइकलय् तरकारी मिइहल कि “ओ भैया इसका कितना?” धकाः थःगु देसय् उमिसं धायेन्ह्यः उमिगु दासत्व स्वीकार यानाच्वना । झीसं तामिलतय्गु थेंज्याःगु थःगु भासय् गर्व यायेगु गबलय्? आः ला झी भाषिक नेतातय्सं थौंतक झीत झंगः जकं लानाच्वन ला धइथें च्वना वल । मांभाय्या सेवा महाकाव्य वा हाइकु च्वयाः जक जुइमखु धइगु सिइकेत नेवाःत छकः सां अन ला वने हे माःगु थें ताल ।

लिक्कसं छगू होटल जिपिं च्वनागु स्वयाः दंक लुत । न्यनास्वयां अन विदेशीतय्त तयेगु अनुमति मदु धाल । थःत “विदेशी” धाःगुलिं फुरुंग जूसां व दंगु होटलय् च्वनाः ध्यबा म्हंचायेके मखनीगु जुल । लिपा वं हे धाल, जिपिं अन भचा उखे च्वंगु पुलिस स्टेशनय् वनाः अनुरोध याःसा अनयागु स्वीकृति कयाः जक तयेफइ धकाः । धाथें वना, अंग्रेजी भासं अनुरोध याना अले वं व होटलय् फोन यानाः तःसां जिउ धाल । अले तिनि जिपिं अन च्वनेखन । झीथाय् थज्याःगु नियम गबलय् वइ जुइ धथाथें मनय् खँ ल्हात ।

थपाजि तःधंगु शहर, निन्हुप्यन्हु चाःहिलां क्वचाइगु खँ हे मखु । बांलाःगु नं स्वयेमाल बांमलाःगु नं स्वयेमाल । दन्नच्वंगु नं स्वयेमाल, खिउँगु नं स्वयेमाल । थःथिति पासाभाइपिं सुं मन्तकि न्ह्याक्व चाःहिउसां द्यःनं द्यःनं जक । अनच्वंपिं मनूतय्गु जीवन, संस्कृति, रहनसहन स्वयेगु गथेयानाः ? जितः चेन्नाइलय् च्वनाः नं चेन्नाइ मथ्यंनिथें जुयाच्वन । ताःन्वःगु धायेधुनकि क्वथां पिहाँ वनेम्वाः, मिगालय् दुनेथें । छु स्वइ जिमिसं चेन्नाइ, चेन्नाइनं जिमित स्वत का ।

जिपिं न्हापा ला थन नविन्द्रया मिखाया जाँच याकेत वयागु । तर अस्पतालय् जाँचेयायेधुनेवं निन्हुप्यन्हु पियेमालीगु जुल । क्वथाय् वयाः न्हापां तिरुपति बालाजी वनेगु खँ जुल । अस्पतालया ज्यामदुसेंलि वनेगु हे बांलाइ ताया । झीथाय् पशुपतिया “विकास” यायेगु खँ ल्हाइपिन्सं इलय् ब्यलय् नां काइ तिरुपतिया द्यगलय् बांलागु ब्यवस्था जुयाच्वंगु दु धकाः । अथे जुयाः थ्व छकः ला वने हे माःगु थाय् धकाः मतिइ जक तयातयागु ।

न्हापा अनयापिं एस्पेरान्तो पासापिं वेंकटेश रेडी व रंगानायकुलुयात नापलाये धकाः बचं बियातयागु । फोन यानास्वयां जिमिगु लागि तिरुपतिइ – (द्यःगः स्वयाः क्वयेच्वंगु बस्ती) क्वथा नं रिजर्भ यानातःगु जुयाच्वन । तर जिपिं धाःसा तप्यंक तिरुपति द्यःयाथाय् वनेगु तिकस कया । अथे जुयाः वयागु ग्वहालि नं ज्या कायेमखन । फोन यानाः वयात सुभाय् बिया अले तप्यंक वनेत्यनागुलिं क्षमा नं फ्वना ।

अनं जिमिगु यात्रा तिरुपति बालाजिपाखे जुल, तांन्वःगु चेन्नाइपाखें मुक्ति जुल । तर गनया मुक्ति, लिपा हानं ला वये हे मानि । हानं वये न्है? धकाः वनाछ्वया ।




http://jheegu.com/180502a/

Monday, April 30, 2018

बुद्धजयन्ती व बुद्धशिक्षाया सार्थकता

दँय्दसं स्वांयाःपुन्हि वइ, वनी । वये न्ह्यः व याये थ्व याये धाइ, वनकि व मजू थ्व मजू धाइ । झीगु ई सितिं वनी । बासदँ पुलेधुंकल झीगु स्वांयाः पुन्हिलय् राज्ययात संलग्न यानागु हे । राज्य गबलें बौद्ध जूसां मजूसां राष्ट्र प्रमुख अथवा सरकार प्रमुख बौद्ध ज्याझ्वलय् कमसेकम दंवःगु दु, निगू प्यंगू सद्धर्मया वाक्य न्हाय्पनय् स्वाचाकाः वंगु दु । थुलि जुइकेत वंगु पुस्ताया भिक्षुपिं, गुरुमांपिं व उपासक–उपासिकापिंसं कम भूमिका म्हितूगु मदु ।
राज्यया उपस्थिति मखंकं जनमानसया बुद्धधर्मप्रति चासो मदइगु ला बुद्धकालंनिसेंया अनुभव खः । जनतायात बुद्धधर्मप्रति समर्पण हयेत हे नं राज्ययात बौद्ध ज्याझ्वलय् थने हयेमाःगु खः । आः थौं बौद्ध जगतं न्ह्यसः तयेमाःगु दु, राज्य स्वांयापुन्हि ज्याझ्वलय् वयाः बौद्धतय्त अथवा बुद्धधर्मयात हे नं छु दत ले ? राज्ययात बौद्ध दयेकेगु लाकि न्हापां थःत बौद्ध दयेकेगु ?
खयेत ला बौद्धतय्गु निंतिं दछियंकया हरेक दिं हे पवित्र, भिंगु ।
तर नं तथागत बुद्धया जन्म जूगु, सम्बोधी ज्ञान लाभ जूगु व महापरिनिर्वाण जूगु त्रियोगं जाःगु थुगु स्वांयापुन्हि अथवा बैशाख पुर्णिमाया दिंयात विशेष कथं हनेगु ज्या विश्वन्यंक हे जू, झीथाय् जक मजुइमाःगु नं मदु ।बौद्धतय्संं नेपालय् नं थःगु श्रद्धाअनुसार बुद्ध विहारय् वा देगलय् वनाः पुजाआजा यायेगु, शील प्रार्थना यायेगु, सुत्रपाठ यायेगु, परित्राण पाठ न्यनेगु, अथवा ध्यान भावना यायेगु, अले दुपिंसं फुपिंसं थःगु श्रद्धां भन्ते गुरुमांपिंत, अथे हे अस्पतालय् वा वृद्धाश्रमय् च्वंपिं दीनदुखीपिंत दान यायेगु यानाः बुद्ध जयन्ति हना वयाच्वंगु झी दक्वस्यां सिउ ।
बुद्ध जयन्ती हनेमाः धकाः दक्वस्यां सिउ तर गथे यानाः हनेगु धइगु खँय् धाःसा ग्वःगः छ्यं वःता खँ । गुलिस्यां भन्तेपिंत दानप्रदान यानाः, गुलिस्यां देगलय् बहालय् वनाः तुतः ब्वनाः, गुलिस्यां गुम्बाय् वनाः मत च्याकाः, गुलिस्यां बौद्ध दर्शनय् बहस यानाः । अथेला गुलिस्यां दुगुचा स्यानाः हनीपिं नं झीथाय् मदूगु मखु ।
झीसं सिउ बुद्धधर्म धइगु भक्ति यायेगु अले गुलि भक्तियात द्यः वयाः उलि हे तःधंगु आशिर्वाद बिइगु धर्म मखु । खये्त ला आःया स्वरूप अथे अथे हे धयाथें च्वनेधुंकल, अथेसां ज्ञान मकासे छुं यानया लँपु लिनाः नं थःत बौद्ध धायेके फइमखु । शायद विश्वय् बुद्धधर्म न्यनाः नं नेपाःया हे मनूत थ्व धर्मप्रति आकर्षित जुइमफयाच्वंगुया कारण थ्व हे खः । बुद्धधर्मया आधार धइगु हे बुद्धशिक्षा खः । थ्व धइगु थौं कयाः थौं थुइगु, थौं ब्वनाः थौं पूवनीगु शिक्षा मखु ।
थुकियात लगन, मिहेनत व श्रद्धा नं माः । थ्व हे बौद्ध जुइगु छगू जक लँपु खः । झी बुद्धया जन्मभूमिइ बुइगु सौभाग्य ज्वनावयापिं नेपाःमितय्सं बुद्धधर्मया अध्ययन यायेमखं, संसारया गन गन च्वंपिंसं बुद्धधर्म ब्वनाः सयेकाः सिइकाः लाभान्वित जुयाच्वंगु दु । झीसं न्यनाच्वना, ब्राजिल, अरमेनिया, रसिया निसें कयाः जापान, कोरिया, चीनया मनूत तक थौंकन्हय् बौद्ध धर्मपाखे आकर्षित जुयाच्वंगु दु ।
उमिसं थःगु धर्म व संस्कृतिइ मदुगु खँ सखे बुद्धधर्मय् लुइकल जुइफु । झी धाःसा नापसं च्वंगु तीर्थयात हेला यानाच्वना ।
झीके नेपाःया विद्वानत भारतया थी थी विश्वविद्यालयय् वनाः बुद्ध दर्शनया अध्ययन यानावःगु, भारतया विद्वानत थन वयाः शिक्षा बिउवःगु अले तिब्बतं लामा गुरुपिं वयाः थन सयेकःवःगु इत्यादि यक्व बाखं दु । अज्याःगु ऐतिहासिक आख्यानया छगू जक आधार धइगु थ्व जुइफु कि गुगुं इलय् नेपाः गाः धइगु बौद्ध धर्म व दर्शनया अध्ययन अध्यापनयागु छगू अथाह भण्डार जुइमाः ।
येँ, यल व ख्वपय् सलंसः बहाः बही दइगु अले अन सलंसः थ्यासफूया संग्रह दयाच्वनेगु धइगु गुगुं इलय् अन बुद्धधर्मया शिक्षा दीक्षा अध्ययन व अध्याप जू धइगुया दसि खः । थनया बहाबहिलय् लुयावःगु द्वःछि दँ पुलांगु बौद्ध धर्मदर्शनया सफूत पुज्यायेत जक तयातःगु मखु, न्हापा उकिया नियमित अध्ययन, अध्यापन व विश्लेषण नं जू जुइ । उकिं हे थन गनं गनंनिसें ब्वंवल, सयेकाः दीक्षित जुयावन । थ्व इतिहास हे मखुसां आधारहिन लोकोक्ति जक नं खइमखु ।
लिपा ब्वंगु मयःपिं व ब्वनेमफुपिंसं सफूयात पुज्यायेगु सामाग्री दयेकल जुइ धकाः अनुमान जक यायेछिं । ई हिलावन, धर्मया नामय् संस्कार जक ल्यन, मेगु बुलुयावन, व मेगु हे खँ जुल । तर नं झी बौद्धतय् अध्ययन यायेगु संस्कार मदया हे वन धायेगु अवस्था नं मवःनि । थज्याःगु इलय् आः खनि धर्मयात संस्कार व कर्मकाण्ड अथवा लाभ–सत्कारया जक विषय मदयेकुसें बुद्धधर्मया अध्ययन अनुसन्धानया नं खँ दयेकेगु ज्याखँ बुलुहँु सां, लिबाक्क सां शुरु जुइधुंकूगु दु ।
छगू न्हूगु पुस्ता तयार जुयाच्वंगु दु, धर्म धइगु जाकिं पुज्यायेगु व जजमानी जक मखु धकाः थुइकाः थःत अध्ययन व ज्ञानया मालेज्याय् तंकीपिनिगु । स्वनिगःया नेपालमण्डल बुद्धधर्मय् नियमित अध्ययन अध्यापन भचा त्वाःदःगु अथवा
छ्वासुयावंगु हे खःसां उखे माहायानी अथवा हिमालयन बुद्धधर्मय् धाःसा सलंसः दँनिसें सुगम व दुर्गम क्षेत्रय् नं मदिक्क गुरुकुल अथवा परम्परागत थकं हे बुद्धधर्मया व बुद्धदर्शनया अध्ययन जुया हे च्वंगु दु ।
उकिया हे परिणामस्वरूप थौं गुम्बा गुम्बाय् द्वलंद्वः बौद्धविद्वानत तयार जुयाः मेगु न्हूगु पुस्तायात ब्वंकेत सफल नं जुयाच्वंगु दु । थुखे थेरवादया पुनरुत्थान धुनेवं थन परियत्ति कक्षा चायेकाः विशेष यानाः मस्तनिसें हे बुद्धधर्मया प्रारम्भिक ज्ञान बिइगु लुखा चाःगु हे नं बासः दँ दयेधुंकल । उमिसं यानावयाच्वंगु थ्व धर्मदानया ल्याःचाः प्रमाणपत्रय् दये नं फु वा मदये नं फु, तर उमिसं न्ह्यागु लुखां जूसां धर्म मथूनिपिंत बुद्धया शिक्षा बिउगु खँय् धाःसा शंका मदु ।
उलि जक मखु, आःसा नेपालय् हे बुद्धधर्म दर्शनया प्राज्ञिक अध्ययन यायेगु लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय धस्वायेधुंकल । अन स्नातकनिसें स्नातकोत्तर अले विद्यावारिधि हे यायेगु तकं व्यवस्था दयेकधुंकल । थ्व खँ बुद्ध नेपालय् जन्म जूगु धकाः हालाजुइपिं यक्वस्यां मसिउनि जुइ । उकिं ला अन आः बुद्धधर्म ब्वनीपिं विद्यार्थीत मवयाः ज्या न्ह्याके थाकुयाच्वन । उमित नं थ्व खँ वाःचायेका बियमाल ।
न्ह्यागु जूसां बुद्ध नेपालय् जन्मे जूगु धकाः धाइपिं, गर्व यानाजुइपिं अले थ्व हे खँ तयाः जःलाखःला देय्लिसे ध्येकाबजि म्हितेथें सनीपिंसं आः नारा जक ज्वनाजुइ मल्वयेधुंकल । थज्याःगु अवस्थाय् बुद्धधर्मयात धाथें सम्मान यायेगु खःसा थनिं निसें बुद्धधर्मया अध्ययन याये, थःत बुद्धधर्मया शरणय् तये धकाः थ्व बुद्ध जयन्तीनिसें अधिष्ठान कायेमाःगु दु । बुद्धं बियाबिज्याःगु शिक्षाया छफुति निफुति नं ग्रहण मयायेगु खःसा बुद्ध नेपालय् जन्मेजूगु धायेगु अथवा जुजु वा राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्री वइगु ज्याझ्वलय् लापा थायेत वनेगुया छुं अर्थ मदु ।
हानं बुद्ध धर्मया अध्ययन हे यानाः नं डाक्टर प्रोफेशर जुइ अःपु तर बुद्ध, धर्म व संघया शरणय् वना धकाः पुलिं चुइ अले बुद्धधर्मया सारय् श्रद्धा व आस्था तये थाकु । झीत छु माः धइगु खँय् स्पष्ट जुइनु । थुलि जुलकि थनिंनिसें बुद्ध जयन्ती हनेगुयात सार्थक यायेफइ । बुद्धजयन्ती यदि धाथें भगवान बुद्धयात लुमंकेत हनेगु खःसा बुद्धं बियाबिज्याःगु ज्ञानया आधारभूत खँ हे जक सां अवलम्बन यायेनु । थःत बुद्धज्ञानय् भ्यलय्पुंकेनु । थुलि जूसा जक झीसं बुद्धयात लुमंकाया सार दइ ।
यक्व मदुनि तिंख्यलय् ७५द्वः मनूत मुनाः बुद्ध नेपालय् बूगु धकाः रिकर्ड तःवःगु । तर झीसं सिउ उकिइ झिम्हय् छम्ह नं बुद्धधर्मयात नालाकाये धाइपिं मवः, उमिगु लागि बुद्ध धयाम्ह छम्ह मियाः नयेबहगु वस्तु जक जुयाच्वंगु दु । उमित बुद्ध दर्शनया अःपूगु स्वयाः अःपूगु छुं खँ न्यनकि धायेमसः । बौद्धधर्मया थःगु हे सिद्धान्त दु धइगु तकं मसिउ उमिसं । उमिगु लागि बुद्धधर्म धइगु सयेकेमाःगु खँ हे मखु ।
कमसेकम झी थथे मजुइ । झी बौद्धतय्सं पाः फयेके, झीगु धयाच्वनागु सलंसः बौद्ध संस्थात आः थथे सुम्क च्वनीमखु, अबौद्धतय्थाय् वनाः बुद्धधर्मया ज्ञान कंवनी, स्यंवनी । अथे होहल्ला यानाः स्वयाः दछिया सछिम्हसित पञ्चशील जक कायकेफलत धाःसा, उमित व पालना याकेफत धाःसा खिउँथासय् सछिप्वाः मत च्याकाति ग्यनी ।
अथे जुजुं संसार झलमल्ल जुइ । थनिंनिसं थ्व ज्या न्ह्याकेनु । ततःसलं नारा थ्वयेकेगु स्वयाः बुद्धधर्म मसःम्ह मसिउम्हसित बुद्धधर्मया आधारभूत ज्ञान कायेगु अवसर चूलाकाबिइनु । थ्व हे बिचाः यानाः बुद्ध जयन्ती हन धाःसा बुद्ध जयन्ती वःगुया अर्थ दइ, हनाया उबलब्धि दइ ।
Published in Nepalbhasha Times on April 30, 2018.
नेपालभाषा टाइम्स ११३८ बछलाथ्व पुन्हि

Saturday, February 10, 2018

180210 ल्वहँया मतिना


राजेन मानन्धर

थ्व बाःछिया दुने भारतया तःगु हे अत्यन्त सुन्दरगु बौद्ध गुफात चाःहिला । अजन्ता, एलोरा, एलेफान्टा, करला दक्व थःगु मिखाय् स्वचाका । बांलाःगु यात बांलाः जक धयां मगाइगु जुयाच्वन । खः जिगु मतिना जुल, ल्वहँ लिसे मतिना जुल । ल्वहँ नुगः लिसे मतिना यायां मफुत, आः स्वयम् ल्वहँ हे जिगु नुगःचु खुयाकाःम्ह जुल । तर स्व ले, व ला हजार मनिताया पाःफयेकीम्ह स्वयाः क्यातु, जिं नं वयागु ल्वहँथें नायगु नुगलय् घाः मलायेमा धकाः बिचाः यायेमाः । थन संसारय् दक्वसिया नुगः नं थ्व ल्वहँयागु नुगःथें नायुसा गुलि जिउ ।

कला धइगु ला दक्वस्यागु, दक्वसितं जुइमाःगु मखु ला? तर थन खने मदयेक कला छगू छगू धर्म, समुदायया यकःति जुयाबिल । अजन्ताय् बौद्धतय्सं यकःति प्रदर्शन यात, अनं थुखे एलोराय् नं उपिं हे न्ह्यःने लात । वहे खनाः जुइ हिन्दूतय्सं नं थन ल्वहँतय् कलात्मक गुफा दयेकेगु ज्या न्ह्याकल । उमिगु ज्या बौद्धतय्गु स्वयाः अप्वः छाय्पियातःगु व भब्य खनेदत । अनं जैनतय्सं नं थःत थ्व ख्यलय् लिउने मलाः धकाः प्रमाणित यानाबिल । कला धर्मयागु लाकि धर्म कलायागु ? कला व धर्मया थ्व इहिपा मजूगु खःसा न कला थुलि धिसिलाक्क धस्वानाच्वने खनी, न धर्म हे उलि दक्वस्या मिखाया नानिचाथें जुयाच्वनी । सौन्दर्य ला अपरिभाषित हे जुइ, न्ह्यागु धर्मय् नं न्ह्यं । धर्मं सौन्दर्यया विरोध गन याइ? धर्मला बरु धायेगु खःसा सौन्दर्यया पुजारी । धर्म व कला ला व लुसिथें । कलाया उपासनां धर्म धस्वाइगु, अले धर्मयानाः कलाया दुने ईश्वर खंके फइगु । उकिं ला हिन्दुतय्सं सत्यम् शिवम् सुन्दरम् धाःगु ।

श्रृंगार अजन्ताय् जक दूगु मखु, थन एलोराय् नं क्वक्वचिनाः प्वंकातःगु दु । द्यःयात मनूया रुपय् ब्वयेमाःगु अले द्यः जुइम्ह मनू सुन्दर नं जुइमाःगु । शारीरिक सुन्दरतायात “ध्वगिनावनीगु देह” धाइपिं बौद्ध कलाकारतय्सं व अप्सरा पिनिगु चित्रणयायेगु झ्वलय् मिसा शरीरया अवयवयात गज्याःगु चित्ताकर्षक कथं ब्वल । अन बौद्ध, हिन्दू वा जैन जुया मच्वं कलाकारत, बस कलाकार हे जक जुयाछ्वत । प्रकृतिया बांलाःगुयात ल्वहँतय् प्वंकाजक बिल । कलाकारं ला कला जक सिउ । उमिगु ल्हाःतिइ कला दु, उकिं ला उमिगु ल्हातिइ लातकि ल्वहँ नं पलेस्वां जुयाबिइ, ल्वहँ नुगः नं सीमत च्याइबलय् नाइ थें हिसिचा दयेक नाइ ।

बुद्धधर्म व कलाया थ्व गज्याःगु नाता ? नेपालय् नं बौद्ध कला देय्या हे न्हाय् जुयाः धस्वानाच्वंगु दु । मेपिनि मदु धइगु मखु, तर बौद्धतय्सं थःगु कला बुद्धधर्मया व्याख्या यायेत मछ्यःगु जूसा नेपाःया बुद्धधर्म गुलि फ्याफः जुइगु जुइ । अले बौद्ध विश्वासं कलायात नं धर्म धकाः धयामतःगु जूसा नेपाःया कलाकारपिन्सं छु क्यनीगु जुइ ? कला विहिनगु बुद्धधर्म गुलि निरस जुइगु जुइ स्वाकास्वाकां गंगु सन्त्रासि न्ह्ययेथें मखुला जुइगु जुइ व ।

मनय् खँ वाल – बुद्धकालय् न्ह्यागु न्ह्याथे जूसां लिपा बौद्धतय्सं बुद्धधर्म ल्यंकातयेत बुद्ध प्रतिमा माःगु वाः चायेकल । विशेष यानाः ग्रीक कलाकारतय्सं गान्धारय् थःगु कलाया पपू बुद्धया प्रतिमा निर्माणय् थ्यंक चकंकल । विश्वभर बुद्धयात न्यंकेत बुद्धयात ल्वहँल्वहँतय् म्वाकाबिल । थथे जिं ब्वनातयागु । थुलि तक ला पाय्छि, तर थनया बौद्ध गुफा व विहार स्वस्वं मतिइ वयाच्वन । छु व कलाकारत बौद्ध मखइला? उपिं बौद्ध हे मखुसां सुनां उमित निर्देशन बिल, उमित ला पक्का हे यःगु जुयाच्वन सुन्दरता, मिखाया मोह, तृष्णाया सागर । अथे धइगु उपिं नं भोगी व विलासी जुल ला? कि उमित नं छकः निकः गुलि थ्व दुख दुख धकाः जक च्वनेगु, थ्व निरस जीवनय् थःत तंकेगु धकाः मिखायात सिचुकेमाःगु खँयात स्वीकार यात ला? मखुसा म्वाल । तर छगू ध्रुव सत्य – मिसा म्हबांया सन्तुलित आकारया वर्णन थन ल्वहँतय् ज्यान बिउवःपिं कलाकारतय्सं मबिइ मफुत । बांलाःगु छु छु दु व दक्व हे उमिगु कलाय् दुथ्याय्माःगु जुसेंलि बांलाःगुया दुने लाःगु थ्व जक छाय् बिस्कं च्वनी? न्ह्याक्व स्व, न्हून्हूगु अले बांलाःबांलाःगु जक खनाच्वन । पलाः न्ह्यानाच्वन, मिखां न्ह्ययाच्वन, न्ह्यपुं सवाः कयाच्वन । ई न्ह्यानाच्वन, सुनां वाःचाःगु मखु ।


खः, ल्वहँलिसे जिगु मतिना जुल । ल्वहँया मय्जुलिसे । कलाकारं जन्म बिउम्ह, म्हगःया छगू छगू अंगयात उमिगु शौन्दर्यशास्त्रया नियमं दानाः दानः कियातःगु सुन्दरताया नमुना जुयाच्वंपिं ल्वहँया मिसालिसे जिगु नुगः वन । व बांलाः छाय् धाःसा वयात बांलाः धकाः धाइम्स्यां दयेकातःगु सौन्दर्यया सिद्धान्त ब्वनावःपिं कलाकारपिन्सं कियातःगु उमित । अले व हे सिद्धान्त ब्वंकातःगु जिमित नं । धायेबलय् व बांलाःम्ह खयेमा वा मखयेमा, बांलाम्ह धयाम्ह थज्याःम्ह जुइ धकाः ट्रेडमार्क दयेकबिइधुंकाः जिं वयात बांमलाः बांलाम्ह धइम्ह मेम्ह हे जुइ धकाः न्हूगु सिद्धान्त न्ह्यचाकां जिइगु खइला? धाथें जिगु नुगः वं काल ला, का, मकाःसा गथे वनी? तर बिचाः यायां झसंग वन । ल्वहँलिसे नं मतिना जुइ ला? धाइन्हापं भचा छाइसे च्वनकि ल्वहँथें धाइ । थ्व ला सज्र्यान्त ल्वहँ, ल्वहँ धासेंलि मेगु जुइगु ला खँ हे मन्त, नाइसे च्वनीगु ला खँ हे मन्त । न्ह्याक्व हे थबांलायेबिउ, ल्वहँलिसे मतिना यायेफइमखु, ल्वहँतं मतिना बिइफइमखु, जिं ल्वहँयाके मतिना फ्वनेफइमखु । ल्वहँ ल्वहँ हे जुयाच्वनी, जि जि हे जुयाच्वनी । बांलायेवं जक मगाः मतिना यायेत ।

तर जि थौं ल्वहँया मतिना पियाच्वना । जितः ल्वहँया मतिना माल । कपाय् थेंच्वंम्ह तर ल्वहँया नुगः दुम्हस्या मतिना मनिन जितः । आः ल्वहँया मतिना कायेमास्ति वल । ल्वहँमाय् तयाः निइथें निनेबिउ जितः, कुचा कुचा जुइबिउ जितः, आमलिपौंथे जुइबिउ जितः । तर मतिनां निइबिउ जितः । थ्व कपाय्या संसारं पिहाँ वयेबिउ जितः । कपाय्या मतिना–प्याखंया जोकर जुइगात जितः । मयल थ्व कपासं त्यात्या याःगु, हि झ्वःझ्वः वयेक किउगु । आः बरु ल्वहँतं निउगु सहयाये जिं । जिगु छगू जक शर्त दु, यगु या, दुनेंनिसेंया मतिनां या । यक्व मतिना या जितः, धाथेंया मतिना या जितः । जितः मतिना याइम्ह ल्वहँ हे जुइमाः । कपाय्या संसार खनाः वाक्क वयेधुंकल जितः । थ्व जन्म ला फु हे फुत, हानं या जन्मय् जि ल्वहँलिसे इहिपा यायेदयेमा, न्हिं न्हिं ल्वहँमाय् तयाः जितः मतिना याःगु सहयाये मास्ति वल । जितः मतिना या ल्वहँ, मतिना यानाः फुकाबिउ । तर मतिना यानाः जक । छं मसिउ गुलि मतिना प्याःचाः जि, ल्वहँया हे मतिना प्याःचाः ।

2018 02 10 कुन्हु ख्वनाय् जूगु नःलि साहित्य दबूया ज्याझ्वलय् ब्वनागु

Tuesday, January 30, 2018

शुद्धोदन महाराजया दरबारया पूर्वया ध्वाखा




भगवान बुद्धया जन्म जूगु थाय् लुम्बिनी धालकि सकस्यां सिउ । तर बुद्धया जीवनय् जन्म ति हे मेगु महत्वपूर्ण पलाः धइगु वसपोलया महाभिनिष्क्रमण खः, अर्थात् २९ दँ तक स्वयाः नं ययेके मफुगु, दरबारया बैभव, चक्रवर्ती जुजु जुइगु मौका, अले कलाः काय्या तृष्णायात त्वःताः सम्बोधी ज्ञान मालेत दरवार त्वःतावंगु । बुद्धया जन्म जूगु लुम्बिनी थ्व हे खः धकाः तछ्यानाः धायेफुगु १२० दँ धयाथें दयेधुंकल । उबलय् निसें थन मदिक्क हे धयाथें उत्खनन व अनुसन्धान जुयाच्वंगु दु ।
सुनां छु लुइकल, गज्याःगु प्रतिवेदन बिल धयागुया ल्याःचाः हे तकं मदुथें जुइधुंकल । अज्याःगु अवस्थाय् नं हानं अन गाः खनाः इतिहासया छपाना निपाना तनेफइ ला धकाः अध्ययन अनुसन्धान यायेगु ज्या विश्वया हे थीथी देशयापिं नांजाःपिं पुरातत्वविद्तय्सं यायेगु मत्वःतूनि । थ्व हे इलय् उखे सिद्धार्थं २९ दँ बिकूगु राजदरबार थ्व हे धकाः सछिदँ न्ह्यः हे धयातये धुंकूसां कपिलवस्तुइ धाःसा अज्याःगु न क्वातुगु उत्खनन जुल, न त लूगु थाय्या हे उचित सम्भार व प्रचार प्रसार जुल । खतुं सन् १८९९य् भारतया पुरातत्वविद् डा. पि. सि. मुखर्जीं आः तिलौराकोट धकाः धयातःगु थाय् हे बुद्धकालया शुद्धोधन महाराजाया दरबार खः धकाः धयावंगु खः ।सन् १९६७ निसें पुरातत्व विभागया हे सक्रियताय् थन तारानन्द मिश्र लगायतया पुरातत्वविद्तय्सं ज्या मयाःगु नं मखु , तर अथेसां नेपाल सरकारया सोच, आर्थिक अभाव व राजनीतिक अस्थिरतां थज्याःगु थाय् नं अपहेलित अवस्थाय् हे लाना च्वन । अबलय् वयागु बुद्धि व प्रविधिं गुलि यायेफत यात, उकियात आः नं स्तुत्य धकाः हे धया वयाच्वंगु दु, थौंकन्हय्या पुरातत्वविद्तय्सं । तर १९६२इ मेम्ह भारतीय पुरातत्वविद् देवाला मित्रां उगु थासय् उत्खनन यानाः व थासय् छुं छुं पुरातात्विक वस्तु लुइकाः व थाय् बुद्धकालया तक पुलांगु मखु धकाः प्रमाणित यायेगु कुतः यायेवं यक्व पुरातत्वविद्त निराश जुल, तर लिपा लिपाया उत्खनन ज्यां मित्राया प्रतिवेदन पूर्वाग्रही जूगु धइगु प्रमाणित जक यात ।
थज्याःगु हे खँया दथुइ तःक्वः हे थन तःधंगु स्केलय् न्हून्हूगु प्रविधि छ्यलाः उत्खनन यायेमाल धकाः राष्ट्रिय व अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलं नं सरकारयात सुझाव, अझ दबाब हे नं मबिउगु मखु । तर खँ व ज्या ताःलायेत ई मवयाच्वंगु जुयाच्वन । आखिरय् दक्व खँ मिले जुइकाः न्ह्याकाच्वंगु अन्तर्राष्ट्रिय स्तरया उत्खनन ज्यां अन राजकुमार सिद्धार्थं सम्बोधि ज्ञान प्राप्त यायेत धकाः कपिलवस्तु राजदरबार त्वःतूगु अथवा महाभिनिष्क्रमण याःगु पूर्वी ध्वाखाया अवशेषत लूगु संकेत खनेदयाच्वंगु दु । तःदँया उत्खननया छगू सुखद परिणाम वये हे त्यंगु दु । सुपाँचं भुनातःगु इतिहास चकनाः सुद्र्यः लुइगु संकेत खने दयेधुंकूगु अवस्था दु ।
पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष व बेलायतया डुरह्याम विश्वविद्यालयं मंकाः कथं थुगुसी २०१८ या जनवरीनिसें न्ह्याकूगु उत्खनन ज्यां जुजु शुद्धोदनया राजदरबार धकाः म्हसीकातःगु कपिलवस्तुइ इशापूर्व खुगूगु शताब्दी अथवा बुद्धया जीवनकालया इतिहासया लुखा चायेकीगु सकारात्मक संकेत वयाच्वंगु दु धकाः अन संलग्न विशेषज्ञतय्सं धाःगु दु ।ंगु २०१४ निसें दँय्दसँ न्ह्यानाच्वंगु कपिलबस्तुया उत्खनन ज्या थुगुसी नं शुरु जूगु दु, अले थ्व निलातक न्ह्याइ । अन फिल्डय् संलग्न विज्ञतय् धापूकथं थुगुसीया प्रोजेक्ट अन्त जुइबलय् तक छुं न्हूगु व ऐतिहासिक धायेबहगु उपलब्धि चूलाइगु खनेदु ।
अथे धइगु शुद्धोदन महाराजया दरबारया पूर्वी ध्वाखा थ्व हे खः धकाः घोषणा यायेगु सम्भावना दु । तःदँ न्ह्यवं निसें थनया उत्खनन ज्याया नेतृत्व यानावयाच्वंम्ह डुरह्याम विश्वविद्यालयया प्राध्यापक रबिन कनिङघमं आःया उत्खनन ज्यां सिद्धार्थं गृहत्याग याःगु शुद्धोदन महाराजया दरबारया पूर्वी ध्वाखा दुगु धकाः क्यनातःगु थासय् अप्पा तयाः दयेकातःगु छुं संरचनाया अवशेष लुइधुंकागु दु धकाः लय्तातां कनादिल । थुगु अध्ययनया लागि उगु संरचनाया पूर्वी लागाय् धकाः उमिसं ९०० वर्गमिटर क्षेत्रय् १०० वर्गमिटरया गाः खनाः ज्या न्ह्याकेधुंकूगु दु । अले उमिसं दक्षिणपाखे नं ४०० वर्गमिटर क्षेत्रय् नं मेमेगु गाः खनेगु ज्या यानाच्वंगु दु ।
अथे हे अनया स्थानीय मनूतय्सं पुज्याइगु समाइमाई देगःया लिक्क नं ९० वर्गमिटरया गाः खनेगु ज्या न्ह्याकेधुंकल । थ्व थासय् हे दरबारया अवशेष दइ धइगु उमिगु अध्ययन हचुवा मखु । दकलय् ला उमिसं न्यागूगु शताब्दीया चीनिया यात्री फाहियान अले हुयेनसाङया विवरणयात आधार दयेकल । उकिया आधार कयाः हे पिसि मुखर्जीं अध्ययन यानाः थ्व थाय् लुइकूगु खःसा उकियात नं आधार हे दयेकेमाः धइगु उमिगु नं धापू दु ।
थगुने नगुने निसें उमिसं दक्षिण एशियाय् हे दकलय् न्हापां छ्यलागु धयातःगु अत्याधुनिक यन्त्र छ्यलाः जमिन दुने अप्पा दुला कि मदु, दुसा गन गन गुगु अवस्थाय् दु धकाः अध्ययन यानाः उकिया प्रतिवेदन तकं लुम्बिनी विकास कोषय् लःल्हाःगु अवस्था दु ।
वय्कलं ला तिलौराकोट धइगु थाय् बुद्धया पालय् जक मखु, व स्वयां नं न्हापांनिसें हे योजनाबद्ध तरिकां दयेकातःगु, इसापूर्वया आठौं शताब्दीइ हे खनेदुगु मानवबस्ती खः धकाः तकं दाबी यानादीगु दु ।थौंकन्हय् तौलिहवा धाइगु चिकिचाधंगु मुस्मांतय्गु बाहुल्य दुगु थाय् स्वयाः करिब ३ किलोमिटर उत्तरय् लाःगु थ्व तिलौराकोटय् न्हापा थ्व हे पुचलं परिणाममुखी भौतिक सर्भेक्षण प्रविधिया प्रयोग यानाः जिओफिजिकल सर्भेक्षण यात । अथे धइगु जमिनय् मम्हुसें उकिया दुने चा दु लाकि अप्पा वा ल्वहं दु धकाः स्वल ।
थथे सर्भे जक यानाः जमिन दुने गन गन पःखाः वा अंगः दु धकाः मालाः छगू नक्सा हे तयार यात । थ्व हे चां ल्हानाच्वंगु जमिन दुने अप्पाया संरचना दुगु पहिचान यानाः उकिया आधारय् जक आः उत्खनन याःगु खः । अन्तरविधागत विधि अथवा मल्टिडिसिप्लिनरी विधि छ्यलाः याइगु पुरातात्विक अन्वेषणं थीथी कोणं उत्खनन क्षेत्रया अध्ययन यानाः परिणाम प्रतिवेदन पिकाइ । थ्व प्रतिवेदनकथं थन अबलय्या दरबारया प्यखेरं पःखाः, लँ व मानव बस्ती दुगु अले पःखालं पिने खानीया ज्या याइगु थाय् दुगु संकेत लूगु खः ।
थ्व उत्खनन उकिया हे आधारय् याःगु जुयाः दुने संरचना दुथाय् जक गाःखंसा गात अले उकथं हे याकनं लिच्वः नं वयेगु ज्या जुल । थ्व हे अन्तर्राष्ट्रिय पुचलं याःगु उत्खननं थन न्हापा खुगू वा च्यागू शताब्दी इशापूर्वया संरचना लुइकूगु दु । तर व धाःसा थन द्यःने द्यःने खनेदुगु अप्पाया पःखाः मखु । न्हापा बुद्धया पालय् तक मनूतय्सं थन बूगु अप्पा तयाः छेँ दने मसःनि धइगु थ्व वैज्ञानिकतय्गु निष्कर्ष वःगु दु । अबलय् मनूतय्सं चाया हे छेँ दनी तर दथुइ सिँयागु अथवा पंयागु थां तयाः व अंगःयात बल्लाकी । आः अन याःगु अज्याःगु उत्खननय् चाया अंगः अले स्यनावनेधुंकूगु सिँ वा पंया थासय् ह्वः जक ल्यनाच्वंगु लुइकूगु दु ।
उमिगु धापू कथं आः खनेदुगु अधिकांश पःखाः धइगु न्हापा अथे चायागु अंगः दनातःगु संरचनाया द्यःने हे दयेकातःगु लूगुलिं थुकिं व प्राचीन कालया नगर योजनाया छुं छुमां क्यनाच्वंगु दु । थज्याःगु अध्ययनं न्हापा तिलौराकोट क्षेत्रय् थीथी कालय् बसोबास यानाच्वंपिं मनूतय्गु क्रियाकलापया बारे छुं प्रमाण अले अबलय्या सभ्यताया बारे छुं कथंया प्रमाण नं लुइफु धकाः उमिसं धाःगु दु । आः अन उमिसं राजदरवारया जःखः लाःगु नगर हे लुइकूगु दु । अथे धइगु ३५० मी हाकः व १०० मीटर ब्या दुगु छगू खास क्षेत्र लुइकूगु दु । दयेत ला आः अन घाँय्, झाः व सिमासामा जक दु, दुने छु दु धयागु छुं कथंया चिं तकं खनेमदुनि ।
तर निदँ न्ह्यः उमिसं याःगु जिओफिजिकल सर्भे नं अन छगू प्राचीन सभ्यताया बाखं सुलाच्वंगु दु धकाः लुइकेधुंकूगु दु । थुकिया निंतिं उमिसं म्याग्नाटोमिटरया प्रयोग यात । अथे धइगु उकिं जमिन दुनेया बस्तुया चुम्बकीय चार्जया मापन याइ । अःपुगु भासं धायेगु खःसा अप्पा नं चायागु हे खः तर अप्पायात अगलय् उइ धुंकलकि उकिया मेगु हे चुम्बकीय चार्ज जुइ अले थ्व मेशिनं अप्पा जमिनया दुने गन गन दु धकाः क्यनी । थुकिया हे आधारय् उमिसं अनया जमिन दुने छु छु दु धइगु नक्सा हे दयेकल । व कथं नक्साय् गनं हाकूगु ध्वःत खनेदत, अथे धइगु अन दयेकातःगु पःखाःत खः । अले तुयुगु ध्वःतय्सं अनया लँया संकेत याइ ।
थ्व स्वयेबलय् बुद्धकाल अथवा व स्वयाः न्हापाया व दरबार क्षेत्र तसकं हे वैज्ञानिक ढंगं नगरविकासया योजना अनुरुप हे विकास जुयाच्वंगु धइगु खनेदु । अनया वैज्ञानिकतय्सं थ्व नगरया विकास प्राचीन ग्रन्थ अर्थशास्त्र मनसाराया अनुरुप जुयाच्वंगु धकाः धाःगु दु । उकिया दथुइ विशेष कथंया पःखालं घेरे यानातःगु दरवार क्षेत्र दु — करीब १०० मिटर हाकः व १०० मिटर ब्या दुगु । थुकिं थ्व अनया प्यकालँ थें नं च्वंगु दु । उकिं आःया अनुसन्धानं थुकियात दरबारी क्षेत्र धकाः नां बिउगु दु । अथे धायेबलय् थ्व दक्वं नगर क्षेत्र खः अले उकिया दथुइ दरबारी क्षेत्र दु ।
आः थ्व हे क्षेत्र धाथें झीसं सफुलिइ ब्वनातयागु सिद्धार्थ राजकुमारया अबु जुजु शुद्धोदनया दरबार खः लाकि मखु, अले थन हे सिद्धार्थं जीवन हनाः थनं हे महाभिनिष्क्रमण याःगु खः लाकि मखु धइगु न्ह्यसः ब्वलनाच्वंगु दु । कनिङघमं नं थ्व खँय् बिचाः यानादीगु दु । वय्कःया धापू कथं थ्व नगर योजना खः अले दथुइ दरवारी क्षेत्र दु । तर थुकिया अवस्थितियात फाहियान व हुयनसाङं न्यागूगु व न्हय्गूगु शताब्दीपाखे यानातःगु जुजु शुद्धोदनया दरवारया वर्णनलिसे लना स्वयेबलय् थुकिया अवस्थिति, पुरातत्वविद् पिसि मुखर्जीया अनुमान व आः लूगु पःखाःया संरचनाय् पत्याः हे यायेथाकुगु समानता लूगु दु । थ्व हे आधारय् उमिसं थथे धयाच्वंगु खः ।
थनया समइमाई देगः लिक्कसं नं छगू संरचना खनेदःवःगु दु, गुगु थनया हे दकलय् पुलांगु धायेबहगु च्यागूगु शताब्दी ईशापूर्वयागु खः । थनया आःतकया उत्खननं पिहां वःगु परिणाम कथं कपिलबस्तुइ दकलय् पुलांगु धायेबहगु संरचना धइगु ईशापूर्व ८०० तकया संरचना खः । थ्व हे अनया आःतकया दकलय् महत्वपूर्ण लिच्वः खः । अथे धायेबलय् अन ईशापूर्व खुगूगु व च्यागूगु शताब्दीइ मानव सभ्यताया विकास जुइधुंकूगु खनेदु । बुद्ध, शाक्यवंशयात छखे तयाः नं थ्व थनया महत्वपूर्ण पुरातात्विक उपलब्धि धायेमाः ।
थ्व हे कारणं नं थन बौद्धत जक मखु मेपिनि नं ध्यानाकर्षण जुयाच्वंगु खः धइगु अनया अनुसन्धानकर्तातय्गु बिचाः दु ।न्ह्यागुसां आः खनेदुगु अप्पा धइगु बुद्धकालया हे मखुसें लिपाया कुषाण युगया जक खः धकाः उमिसं स्वीकार याःगु दु । अथे धइगु थ्व न्हापांगु व निगूगु शताब्दी इस्वीया जक संरचना खः ।कपिलबस्तु व लुम्बिनीया तुलना यायेबलय् अन लुम्बिनी धइगु थ्व स्वयाः पुलांगु मानव सभ्यताया चिं धकाः धाःगु दु । उमिसं ला अन १,३०० ईशापूर्वया वस्तुत लुइकूगु दु ।
अथे धायेबलय् बुद्धया जन्म जुइ न्ह्यः हे व दक्व क्षेत्र किसान समुदाययागु धकाः धायेमाः अले लिपा तिनि कपिलबस्तु वा आःया तिलौराकोट थज्याःगु शहरया विकास जुल । थुलि तकया उपलब्धि धुंकाः आः कपिलबस्तुयात नं विश्व सम्पदा धलखय् दुथ्याकेमाल धइगु सः थ्वयाच्वंबलय् थन थथे महत्वपूर्ण पुरातात्विक खँ लुइगु धइगु नेपाःया, अले विश्वया हे बौद्धतय्गु निंतिं जक मखु दक्व धर्मावलम्बीतय्गु लागि हे महत्वया खँ धकाः धायेफु ।

Published in Nepalbhasha Times on 2918 01 26 Friday
http://nepalbhasatimes.com/1090





Tuesday, January 9, 2018

शिद्धार्थले गृहत्याग गरेको द्वारको अवषेश पत्ता लाग्दै


राजेन मानन्धर
तौलिहवा, कपिलवस्तु, पुस २५ । राजकुमार सिद्धार्थले सम्बोधि ज्ञान प्राप्त गर्न भनेर कपिलवस्तु राजदरवार त्यागेको पूर्वी ढोकाको अवशेषहरु फेला पर्दैछन् ।

पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष तथा बेलायतस्थित डुरह्याम विश्वविद्यालयले संयुक्त रुपमा राजा शुद्धोदनको राजदरवार भनेर चिनिएको कपिलवस्तुमा हालै शुरु गरेको उत्खनन्का विशेषज्ञहरुले इशापूर्व पाँचौ शताब्दीको इतिहासको ढोका खोल्ने सकारात्मक संकेत पाइरहेको दावी गरेका छन् ।

केही वर्ष देखि चलिरहेको कार्यक्रम अन्तर्गत तौलिहवा स्थित उक्त स्थानमा केही दिन देखि उत्खनन् शुरु भएको हो ।

बोधी टेलिभिजनसँग कुरा गर्दै डुरह्याम विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रबिन कनिङघमले हालैको उत्खनन्ले शिद्धार्थले गृहत्याग गरेको अर्थात् महानिष्क्रमण गरेको शुद्धोदन महाराजको दरवारको पूर्वी ढोका रहेको स्थान स्थानमा इँटाका संरचनाका अवशेष भेटिनु निकै रोमाञ्चक भएको बताउनुभयाे ।

उहाँले भन्नुभयो, “जुन ठाउँमा चीनिया यात्रीहरुले शुद्धोदन राजाको दरवार रहेको वर्णन गरेका थिए, अनि पिसि मुखर्जाीले पनि त्यतिबेलै अनुसन्धान गरी यहीँ राजदरवार भएको हुनुपर्ने दावी गरेको थियो, अहिले अत्याधुनिक यन्त्र प्रयोग गरी यहाँ भित्र प्राचीन इँटाका संरचना भएको म्यापिङ गरी हामीले उत्खनन् थालेकोमा यहीँ यी संरचना प्राप्त हुनुले हामीलाई धेरै प्रोत्साहन मिलेको छ ।”

उहाँका अनुसार तिलौराकोट बुद्धकाल भन्दा अगाडि इसापूर्वको आठौं शताब्दीदेखि नै मानवबस्ती भएको शहर हो ।

त्यस्तै डुरह्याम विश्वविद्यालयकै डा. क्रिस्टोफर डेभिसले पनि यस क्षेत्र धेरै दृष्टिकोणबाट महत्वपूर्ण भएकोले यस चरणको उत्खनन्ले पनि केही नयाँ कुराहरु संसारलाई दिनेमा आफु विश्वस्त भएको बताउनुहुन्छ ।
हालको तौलिहवा भन्दा करिब ३ किलोमिटर उत्तरमा रहेको यस तिलौराकोटमा यस अघि उहाँ लगायतको समुहले जिओफिजिकल सर्भेक्षण अथवा परिणाममुखी भौतिक सर्भेक्षण प्रविधिको प्रयोग गरी माटोले भरिएको जमिन मुनि इँटा वा ढुंगाको संरचना भएको पहिचान गरी त्यको आधारमा उत्खनन् गर्न थालेको थियो । अन्तरविधागत विधि अथवा मल्टिडिसिप्लिनरी विधिबाट गरिने यस्ता अन्वेषणले विभिन्न कोणबाट उत्खनन्क्षेत्रको अध्ययन गरी परिणाम प्रतिवेदन निकाल्ने गरिन्छ ।

यस अनुसार यहाँ दरवारको चारैतिर ढुंगाको पर्खाल, बाटो तथा मानव बस्ती भएको संकेत पाएको थियो । यसै अनुसार यहाँ उत्खनन् गर्न थालेको थियो ।
यसै समुहले झण्डै तीन वर्ष गरेको उत्खनन्ले उक्त क्षेत्रमा बुद्धकाल भन्दा धेरै अगाडि पाको इँटा प्रयोग नगरी काठको लिङगो राखेर संरचना बनाउने प्रविधिको सभ्यताको विकास भइसकोको पत्ता लगाएको थियो ।

यस्ता अध्ययनहरुले विगतमा तिलौराकोट क्षेत्रमा विभिन्न समयमा बसोबास गर्ने मानिसहको क्रियाकलाप सम्बनधी प्रमाणहरु जुटाउन सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ ।

लामो समयको अध्ययन र अनुसन्धान पछि सन् १८९९तिर भारतीय पुरातत्वविद् डा. पि सि मुखर्जीले आजको तिलौराकोटस्थित उक्त स्थान नै बुद्धकालको शुद्धोधन महाराजाको दरवार भएको पत्ता लगाएका थिए । पछि सन् १९६२मा अर्का भारतीय पुरातत्वविद् देवाला मित्राले उक्त स्थानमा उत्खनन् गरी केही प्राचीनकालका वस्तुहरु पत्ता लगाएकी थिइन् ।

सय वर्षभन्दा अघिदेखि विदेशी तथा नेपाली अन्वेषकहरुको चासो र चिन्ताको विषय थियो राजा शुद्धोधनले राज्य गरेको, सिद्धार्थ राजकुमार हुर्केको दरवारको सही अवस्थिति, जहाँबाट ती राजकुमारले गृहत्याग गरेर सम्बोधि ज्ञानको खोजी गरेका थिए ।
Tuesday, January 9th, 2018 /
http://bodhitv.tv/news/180109b/

Saturday, December 16, 2017

171216 हेरामोति


बाखं

राजेन मानन्धर
म्हिचाय् जायेक दु वया । छन्छन् सः वः । पला न्ह्यानाच्वन, वया लिउलिउ वयागु किचः नं न्ह्यानाच्वन ।
निभाः चसुप्वालय् । म्हछम्हं चःति चःति । म्वःल्हुयावःम्ह थें । न्हासय् नं चःति झलमल । जीवनय् वं यक्व प्रगति यायेधुंकल, प्रगति हे वयागु लिउलिउ वइगु । छु मदु वयाके, मोटरगाडि, पुखू दूगु छेँ । वं धालकि सुथय् बहनी जुइ, बहनी सुथ जुइ । चुनावय् व त्याःगु मखु, वयात त्याकेत चुनाव याःगु । हरेक पार्टीयात व मदयेक मगाः । दक्व पार्टीइ व दु । उद्योगपतित वयागु ल्हातिइ प्याखं हुलाच्वनी । वं धालकि भाः थिकय् जुइ, वं धालकि भाः दनी । देसय् विदेसय् च्वंपिं मनूत नापलाःवयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

संघर्ष नं यक्व हे याःगु दु वं । हरेक पार्टीया नेताया चाकरि याःगु दु वं । हरेक कार्यकर्ताया आवश्यकता पुवंकाबिउगु दु । सुयात छु माल व बिइफु वं । लिपा व ज्या याइम्ह मखुत, ज्या याकीम्ह जुल । वयात माःबलय् माःम्ह वया वं धाःगु यानाबिइगु जुल । वयात सांसद दयेकेत हरेक पार्टीया नेतात वयाथाय् वयाः पिउवयाच्वनीगु । वं गुगु पार्टीया तिकस कयाः चुनाव ल्वायेगु धकाः धाये मफयाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

चुनाव हे ल्वायेम्वाः हँ वया । वःगु मछि पार्टी दु, दक्व पार्टीयात व हे मदयेक मगाः । धाःगु पोस्टय् नियुक्ति याकाबिइ हँ । वेधशालयाय् च्वने यःला बधशालाय् च्वनेयःला । धाःगु क्षेत्रया विशेषज्ञ दयेकत देय्या ततःधंगु पार्टीत लालायित । बिन्ति बिन्ति याःवयाच्वन । छु विश्वविद्यालय, छु प्रतिष्ठान, छु आयोग, छु संस्थान, छु निगमय् यः धकाः न्यं वयाच्वंगु । वं छुं मधाः, मुसुमुसु जक न्हिलाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

व थासय् थ्यन । थासय् हे थ्यन का । व मदयेकं मगात दक्वसित । वं ज्या यानाच्वंगुलिं दक्वसित अःपु । यःम्ह, छि.ंम्ह, याइम्ह, फुम्ह धइम्ह व हे छम्ह । सुथय् नं वयाथाय् मनूत, बहनी नं वयाथाय् मनूत । ज्या यानाबिउवःपिं, ज्या याकः वःपिं । वं मधायेकं पार्टीया नेतृत्वं तकं सुयातं तेरपुछ तइमखु । वं धालकि तिकस बिइधुंकूम्हसित नं लितकाइ । चुनाव त्यायेत्यंम्ह बुइ, बुइत्यंम्ह त्याइ । वयागु शक्ति न्यनावनाच्वन । व न्यासि वनाच्वन ।

यक्व प्रगति यायेधुंकल वं । आः व वनाच्वंगु थाय्यात फिसः धाइ । गनं वयागु नं मसिउ, गन वनेमानिगु नं मसिउ । यक्व वनेधुंकल व । आः वनेमानिगु नं ला यक्व हे दु जुइ । वयाके सकतां दु तर थ्व फिसः खः । थन मनूया पलाख्वाँय् तकं मल्यं । लुमनामच्वं थन च्वंपिन्त अज्यापिं मुसाफिरत ।

वया तसकं हे प्याःचाल । खल्तिं छम्हू हेरामोति लिकानाः तिसित । छफुति हे लः तिकिमदं । व तिल्लप्यन । व थसःपात । हेरामोति दक्व फिइ दुसुनावन ।

साभार नःलि साहित्यिक लय्पौ 17 12 16 कुन्हुया सिरपाः बिइगु ज्याझ्वलय् ब्वनागु । 

Tuesday, December 12, 2017

प्लूएजेकया पुलुपालु


नियात्रा
राजेन मानन्धर
बाःछि ल्यं दनि जिगु फ्रान्स यात्रा । नेपाः लुममनीगु ला खँ हे मखु तर न्हूगु फय् व लखं जितः सःता च्वन । जिगु यात्राया बछि व म्हगसय् म्हनेगु थज्याःगु ग्रेजिल्योंया महलय् फुत । महल थः हे छगू फाय्न्तासि उपन्यासया सेटिङ स्वयाः कम मजू, उकिसं चाःला महिलागु मखु अन नं, न्हियान्हिथं अन थन धकाः टुरिस्ट दयेकाः जिमित व एसि दूगु गाडिइ तयाः न्हियान्हिथं हे यंकाच्वंगु खः, क्यनाच्वंगु खः । तर नं आः धाःसा पेरिस स्वयाः यक्व हे तापाक्क, समुद्रया सिथय् वनेत्यना ।


सर्गतय् सुपाँय् सापाँय् खनेमदु । यचुसे च्वं । निभाः जरक्क त्वयाच्वन । मोहनीया निभाः अथे ला खःनि, स्वयेबलय् क्यातुथेंच्वं, पलख फ्यतुलकि भाजंथें पुइयः । अथेसां छकः निभालय् फ्यतुनाः भ्वगत्या वालानयेथें जुयाच्वन । थःगु मतापय् कार न्ह्यानाच्वन । कारया झ्याः चायेकाः फतिंफतले फय् दुकयाच्वना । ल्हाःछपा पिकया, ल्हाः हे स्वहायेका यंकी थज्याःगु फय् । फ्रान्स धालकि हे फय् थें च्वं । फसं दाःगु नं चुप्पा नःगुथें, मतिना धइगु हे अज्याःगु का, यः जक धा, हि झ्वःझ्वः वयेक नुगःचु हे चफुना यंकूसां बिइमखु धाये मफइगु । थन नं मतिना यात जितः फ्रान्सया फसं । छगू फ्रान्सं मेगु फ्रान्सय् वनाच्वना — ग्रेजिल्योंनिसें प्लूएजेकतक । छगू ला छगू हे खः तर छगू हे देय् जूसां व पेरिसया फसं कःगु गां, थ्व समुद्रया लखं म्वःल्हुइखंगु गां । आकास व पाताल ।


अपाय्हाकःगु राजमार्गया सिथय् गनंगिनं जक छेँचात खनेदु । कतांमरिया छेँ थेंज्याःगु छतँ जाःगु छेँया देशय् जि बैंकय् ध्यबा त्याय्कयाः न्हय्त जाःगु छेँ दनाः थःत बइगलय् कुनातइपिं मनुत च्वनीगु देशं वयाच्वना । उमिसं जितः गिजेयानाच्वन । छिमि सर्गया सासः नं ल्हायेम्वाःला ? धकाः, बालं तयाः थःगु धुकू जायेका च्वना कि थःगु छेँ मेपिन्त बिया थःत उमिगु छेँय् बालं तयातया ? धकाः । मनूतय्सं छेँ दनेसयेकूगु हे स्वतन्त्र जुइमययाः, थःत कुनेथाय् मदयाः, छेँय् ल्वापु मजुयाः ।


अन पुलुक्क पालुक्क खनेदयाच्वंगु छेँत दक्व छतजाः नितजाः जक । उमि ध्यबा मदयाः जक चिचीखा छेँ दनाः च्वनीगु जुइ ला? सभ्यताया खँ ल्हायेगु खःसा झी हे खः छेँय् दुहाँ वनेबलय् अन्यानाः वनेमाः धकाः लुखा चिजाः याइपिं, बहालय् क्वाःपाः द्यः स्वयाः तजाःगु छेँ दनेमदु धकाः नियम दयेकूपिं, तर थौं सुं पाहाँ वलकि न्हय्त जाः स्वहाने कुहाँ वयाः खापा चायेकाबिइमाःपिं, कि खिपतय् ताःचा चिनाः तुङरुङ्क क्वफानाहइपिं जुइधुन । झीगु संस्कृति धइगु सफुतिइ ब्वनेगु छता म्वायेगु मेता । झी खँसःद्यः जक ।


२०१२ या अगष्ट १८ थौं । लगभग ६ घण्टाया ड्राइभ धुंकाः ग्रेसिल्यों स्वयाः लगभग ४०० किमी तापाःगु थ्व उत्तर पश्चिम फ्रान्सया समुद्रया सिथय् च्वंगु चिकीचाधंगु शहर प्लूएजेकय् थ्यन । थ्व चिकीचा धंगु तटीय शहर वा उमिगु भासं धायेगु खः सा गांया थःगु महत्व दु, एतिहासिक व पर्यटकीय दृष्टिकोणं । जिगु मन चंचं धयाच्वन, जि आः थौंया बेलायतयात बेलायत दयेकूपिं ब्रिटोनत नापलाःवनेत्यना ।


गाडी ध्वाचाक्क दिकूबलय् झसंग वन । मेगु हे संसारय् थ्यनाच्वन जि ला । गन गन ।
“बांलाक न्ह्यः वल ला?” डेनियलं हायेकेथें धाःबलय् तिनि जिं सिल, जि ला लँ दुछि द्यनावःम्ह जुयाच्वन का । मिखा छकः गिलिगिलि याना, खापा चायेकाः पिने दनास्वया । न्ह्यःसूचाःनि, इक्कुसेच्वंथें जुयाच्वन । प्लूएजेकया सिचिगु फसं जितः लसकुस यात । ५ बजे जुइन तर त्वाल्ल निभाः त्वयाच्वंगु दु । थ्व थाय् फ्रान्स हे खःसां गन गन मेथाय् । फसय् नं मेगु बास्ना, निभालय् नं मेगु लुमु — दक्वं चं चं धाः । जि वया प्लूएजेक चंचंधाःगु ला, प्लूएजेक थ्यना जिगु नुगः प्याखं हूगु ला । थनया सिचुइ मेगु सवाः दु, छगू न्हूगु स्पूmर्तिया गुंगू थनाथें, नस्वाः थनाथें, मतिनाया गामय् थ्यंथें, ससलय् थ्यंथें, चाहिनाच्वंम्हसित काःवयागुथें । स्वांक्यबया दथुइ ग्वतुलाच्वगुथें थ्व प्लूएजेक । छेँचात झ्वःलिक्क थःथःगु बगैंचाया लिउने अनुशासनय् च्वनाच्वंम्ह सिपाहीचातथें थिव्रिmक्क दनाच्वन ।


थन सतिक समुद्र दु । नकतिनि थ्यन का जि फ्रान्सय् । समुद्र मदूगु फ्रान्स छु फ्रान्स । बाछितक समुद्र स्वयेमखनाः मिखाया प्याःचानाच्वंगु, आः गाक्क हे त्वनीगु जुल समुद्र वं । अय् जुयाः का जितः थन छुं दुथें दुथें जुया च्वंगु । सखे समुद्रं जितः सःता च्वनजुइ । लुमुगु निभाः व सिचुगु फय्या दथुइ ल्वापु जुयाच्वन । जितः नितां ययाच्वंगु दु नारांद्यःयात नं अथे हे जुइगु जुइ, लछिमिद्यः व ससुद्यः खनाः ।


तकसं म्हो जक जनसंख्या दूगु थ्व, झीगु भासं धायेत गां धाःसां जिउ । तर थज्याःगु थाय्यात गां धाये मयः झी । पिचुगु लँ, यचुगु फुटपाथ, लँय् गनं भ्वं छकूचा धकाः वांछ्वयातःगु मदु । उकिसं थाय् थासय् गाडि पार्किङ यायेगु थाय्, मस्त म्हितेगु पार्क, अले उखेवनेगु थुखेवनेगु चिं दूगु ग्वरः । झीथाय् राजधानी शहरय् न्र मदु थज्याःगु व्यवस्था ।


डेनियलं झीगु सम्मेलन प्लूजेकया एस्पेरान्तो भाय् ल्हाइपिनिगु अन्तर्राष्ट्रिय मुनाज्या ९च्भलअयलतचभक क्ष्लतभचलबतष्यलबभिक मुभकउéचबलतय मभ एयिगéशभअ० जुइगु थनया सभागृह थ्व हे खः धकाः नापसं च्वंगु छेँ क्यन । गाडी पार्किङय् मिलेयानाः तयेधुंकाः जिपिं दुहाँ वना, सु सुु म्हसिउगु अले म्हमसिउगु ख्वाः खनी धकाः आसाकुति जुयाः । दुहाँ वनेवं दक्वस्यां जिमित लसकुसयात ।


अपाय्सकं आधुनिक मखुसां चक्कंगु उमिगु सिटिहल । यचुसेच्वं । तःधंगु चीधंगु सभा समारोह यायेत गाःगु प्यसः न्यासः मनूत न्ह्यंगु उमिगु सामुदायिक भवन । छखे प्रशासनिक ज्याकूत, मेखे तःधंगु हे किचेन । शायद यःमरि म्हयाः मुंकागु ध्यबा सदुपयोग जूगु जूसा झीगु नं अज्याःगु हे छगू दबूछेँ धस्वायेधुंकल जुइ येँय् । लय् निकः सां साहित्यिक, साँस्कृतिक वा धार्मिक ज्याझ्वः न्ह्यानाच्वनजुइ झी नं ।


नेपालं विशेष पाहाँ वइगु धकाः सिउ उमिसं, सु धकाः म्हमसिउ । फुक्क जितः पियाच्वंपिं, जिं ज्वनावयागु छफासः नेपाः पियाच्वंपिं । वनेवं जितः नापलाकाबिल ग्वारामाराम्ह झँक्लाउड दुब्वायालिसे, जितः फ्रान्स वयेत बछि खर्च तयाः सःतूम्ह व । दुब्वायात नापलानाबलय् व ला न्हूगु जीवन नापलाःगुथें लय्ताल । वयागु हे प्रयासं जनस्तरं येँ व प्लूएजेकयात तःकेहेँ शहरत धकाः घोषणा यानाः फयांफक्व फ्रेन्चतय्त येँदेय् लिसे म्हसिका बिइगु वयागु कुतःयात झी जनतां नं भागियायेमाः । थौंकन्हय् वं हे थ्व प्लूएजेकया ज्याझ्वःया संयोजन यानाच्वंगु खः ।


जि च्वनेगु थाय् अनया सिटीहलया नापसं छेँदुम्ह रोजर इयनयाथाय् मिलेयानातःगु जुयाच्वन । व नं नेपाः वयेधुंकूम्ह जुयाः वया नं नेपाःमित धालकि थःथें च्वनीगु ।


वयाथाय् जि न्हय्नु च्वनेगु जूगुलिं आवंलि अनया ज्याझ्वः क्वमचाःतले जि वयागु जिम्मा जुल । डेनियलया कारं जिगु लगेज लिकानाः वयागु तग्वःगु गाडीइ तल अले जितः वयागु छेँय् नु धाल ।
“आः छिगु स्वास्थ्य गय्च्वं?” जिं खँ ब्याका ।


“न्हापास्वयाः बां हे लाः धायेमाः,” वं बःचा हाकलं लिसः बिल ।


वयागु लिसलं धयाच्वंगु दु, वयागु स्वास्थ्य बांमलाः धकाः । ख्वाः ह्याउँसे च्वं, ताल्लां नं भचा स्यें स्यें वः वया । चिकुलां गुलि हायेकीगु जुइ वयात ।


पलख समुद्रपाखे कुहां वनेवं वयागु छेँ थ्यन । समुद्र खनेदइगु विशेष झ्याः दूगु तलय् च्वंगु कोठा जिगु लागि फ्यानातःगु जुयाच्वन । जिगु सामान कोठाय् तयेकेबिल । अन दूगु लुखा स्वयाः तपाःगु न्हाय्कंझ्याः न्ह्यःने फ्यतुना । समुद्र छगुलिं जिगु न्ह्यःने — झ्यालं तुति पिने छ्वयाः समुद्रय् थुनातय्मास्ति वल, लासाय् ग्वतुलाः चागःचां कयेकाः धुम्प्लुंग धुम्प्लुंगया संगीत न्यनाच्वने मास्ति वल ।


रोजर नापं लिहां ला वया तर छु छु मगाःथें जुयाच्वन । व आः न्हापाथें मखयधुंकल । वयागु म्हुतु बरः तयेयंकातःगु दु । शायद उमेरं । लिपा वं थौं बहनी हे अनया मेयर व मेमेपिं पाहाँपिं लिसे उद्घाटन जुइगु धाःगुलिं हानं मोटर चाःहीकाः छेँय् वनाः नेपाली लंसुरुवाः फिनाः हे जक कार्यक्रम स्थलय् वना । हल स्वस्वं जि न्हापा हे अन गबलें थ्यनेधुंकूगु थें च्वन ।


झिंखुक्वःगु एस्पेरान्तो अन्तर्राष्ट्रिय मुँज्याया उद्घाटन सत्रया तयारी जुइधुंकल । “नेपालय् लसकुस” धइगु सन्देश दूगु ब्यानरत उमिसं हे अन ब्वयातल । जिं उमित लसकुस, उमिसं जितः लसकुस । थ्व दक्व ज्याझ्वः हे जिं आयोजना यानाथें ताल । जिगु महत्व अन दत छाय् धाःसा जि छम्ह नेपाः अन, जि छम्ह जक नेपाः अले जि नेपाः जक । मनूत धमाधम वयांच्वन । छम्ह छम्हलिसे म्हसिका कालबिल जुल । झँक्लाउडं वं म्हसिक्वसित जिगु परिचय बियाच्वन, अनया सम्माननीय पाहाँ कथं । जिगु न्हाय् तपुया वल ।


जितः व ब्राजिलयाम्ह इगोरयात पाहाँ धकाः न्ह्यःले डायसय् फ्यतुकल । धाधां अन सछिं मयाक्क मनूत जायेधुंकल । चिकूचा धंगु हलय् फ्रान्स, ब्राजिल लिसें नेपाः नं न्ह्यन । मन गाःसा थाय् गाहे गाः नि ।


ई त्ययेवं अनया मेयर ज्याक म्यागो वल । मसः मसः एस्पेरान्तो भासं जिमित अभिवादन यात अले थथे थीथी देय्या थीथी थासं प्लूएजेकय् वयाः थुगु मचागु शहरया इज्जत तयाबिउगुलिं सुभाय् द्यछात । जिगु छ्यनय् ब्रिटान्याया ध्वाँय् दूगु परम्परागत तपुलि च्वंवल, मेयरया ल्हातिं पुकाबिउगु लुमन्तिया चिं जुयाः । अन ज्याझ्वलय् फ्रेन्चत लिसें जर्मनी, इटली, बेल्जियम, रोमानिया, हंगेरी व ब्रजिलयापिं नं सहभागीत छसः जुयाः दं वल, छगू भाय् जुयाः भुं वल ।


ल्याय्म्ह व न्हून्हूगु ज्यायात प्रोत्साहन याइम्ह व मेयर थम्हं नं एस्पेरान्तो भाय् सयेकातःगु जूगुलिं जिमिगु अन्तर्राष्ट्रिय भावनायात सहज रुपं स्वीकार यानातःगु दु वं । बांलाःगु नेतृत्व दतकि शहर ला छु देय् हे बांलाःयेत ई म्वाः । बांलाःगु भावनां बांलाःगु अप्वयेकी, बांमलाःगु भावनां बांमलाःगु । दक्व भावना हे ला खःनि, विकास नं विनाश नं ।


पालंपाः नवायेगु पाः वल । जिगु नं ला पाः वयेमाल । जिं छु धायेगु, जिं थपाय्जिगु ज्याझ्वलय् नेपाःया प्रतिनिधित्व यायेदयाः लय्ताः अले थ्व छवाः या दथुइ थी थी देय्या थी थी संस्कृतिलिसे भ्यलय्पुनाः छम्हसिगु बारे मेम्हस्यां सिइके खनीगु जुया लय्ताः धकाः धयाः क्वचायेका । जिं त्वमफीक छता खँ धया, “येँ व प्लूएजेकया सम्बन्ध झीसं म्वाकातःसा जक म्वानाच्वनी — छिकपिं जिमिथाय् झासँ, अले जिमित थन वयेगु लँपु चायेकादिसँ ।”


लिसें एस्पेरान्तो स्यने धकाः वयाच्वंपिं हंगेरीया रोधिका व पोल्याण्डया पेर्लां नं थःगु नुगः खँ प्वंकल । उमिसं नं वहे धाल । थथे सछि सछिम्ह एस्पेरान्तिस्तोत छथाय् मुनेगु अले छवाःतक थुभनं गहन अध्ययन व छलफल यायेगु ज्याझ्वः ग्वयाः प्लूएजेकं फ्रान्सया न्हाय् तयाबिउगु दु ।


पिहाँ वयाः दक्व छकः झ्वःलिक च्वना फोटो कायेका । पलख लिपा नयेत्यल । दक्वं हलया लिक्कसं मेच टेबुल झ्वःलाक दयेकातःगु, टेबुलटेबुलय् प्लेट चम्चा, काँटा, चीधंगु चम्चा मिलेयानातःगु दु । दक्वं फ्यतुत, गुम्हं म्हसिउपिं लिसे, गुम्हं म्हमसिउपिं लिसे । गुलिस्यां पुलांपिं पासापिं हानं नापलायेखनाः लय्ताः, गुलिस्यां नकतिनि नापलाःपिं पासापिंलिसे म्हसिका कालबिल यायेखनाः । सुं नयेगु पियाच्वंपिं मदु, नयेगु सुयां वास्ता मदु । थ्व छवाः थन च्वनाज्वःछि गथेयानाः न्ह्यइपुकेगु धकाः खँ मुइकाच्वन, भाजनय् कःनि मुइकूथें । कालांकुलुं सः न्यनेमययाः प्लेट, चम्चा काँटा भुनुभुनु हालाच्वन ।


बल्ल नयेगु वल । फ्रान्सया बेलि, उलिहे शानदार, उलिहे साः । अले हेराथथें चकमकलाःगु गिलासय् ह्याउँगु वाइन नं । ननं न्हून्हूगु सवाः वयाच्वन — नयेगुया नं सवाः, खँया नं ।


थौं अन्तर्राष्ट्रिय सनिल । अथे धैगु अन वःपिं दक्वस्यां थःथःगु देय् वा प्रान्तया संस्कृति ब्वयेकथंया प्याखं हुलेगु वा म्ये हालेमाःगु दिं । च्याताई जूबलय् हलय् मनूत जायावल । दक्वसिके थःगु पहिचान धइगु या गर्व दु । अले उकियात एस्पेरान्तो भाय् मार्फत ब्वयेगु उत्सुकता दु । गुलिं मछाःमछाः, गुलिं च्वय्च्वय्धाः । तर थःके दूगु कला क्यने सुया म्हाःली? जिगु पाः वल, जिं नेपाःया निपु नेपाःया म्येत एस्पेरान्तो भासं हिलातयागु अन न्ह्यब्वयाबिया । संगीत दतकि शत्रुयात नं मित्र यानाबिइ । हालेसःम्ह ला मखु, तर नं उमिगु लापां जितः नं भ्रमया बेतालिं चिनाबिल, जितः नं म्ये हाले सःथें यानाबिल ।


ज्याझ्वः सिधयेकाः रोजरया छेँय् लिथ्यंबलय् लिबायेधुंकल, १३.३० धइगु उलि लिबाः मखु उमिगु लागि । तिमिलाया जलय् खुसिया लबु तिंतिं न्हुयाच्वंगु खनेदनि । बहनी जुलकि समुद्र झं मात्तेजुइयः । न्हूगु थाय्, न्हूगु उत्साह अले न्हूगु लासाया न्ह्यः, याकनं हे घय्पुनाकाल जितः न्ह्यलं नं ।

०००
साभार : पलिस्था ल्याः २६ (ने सं ११३८)